شائبه پولشویی در سینما و سریالسازی ایران؛ ورود سرمایههای مشکوک به حوزه فرهنگ

پولشویی از موضوعات نگرانکنندهای است که به نظر میرسد حتی عرصه هنر نیز از گزند آن در امان نمانده است. آخرین بار کمال تبریزی، کارگردان نامدار سینمای ایران، در یک برنامه اینترنتی با اشاره به نیمهکاره رها شدن برخی پروژههای سینمایی، از شائبه پولشویی در این حرفه سخن گفت.
انتقاد از ورود اندوختههای غیرشفاف
کارگردان سریال سرزمین مادری در این برنامه با انتقاد از ورود اندوختههای مشکوک و غیرشفاف به صنعت سینما و سریالسازی اظهار داشت این حالت غیرطبیعی مشکلات جدی برای تولیدات هنری به وجود آورده است. برخی پروژهها آغاز میشوند؛ پیشتولید، قراردادها، پرداختها، بازیگران، صحنهها و موارد دیگر، اما ناگهان متوقف میشوند و دلیل آن آشکار نیست.
این سخنان مبنایی شد تا در مورد شائبه پولشویی در صنعت سینما و سریالسازی و ورود اندوختههای مشکوک به این حوزه با رضا منتظری، فعال رسانه و منتقد سینما، گفتگو کنیم.
بلاتکلیفی ورود پولهای کثیف به سینما
منتظری در این باره گفت متاسفانه پولشویی و چنین اتفاقاتی سالها است که در صنعت سینما، پلتفرمها و موارد دیگر مشاهده میشود و بارها انتقادهای تند و تیز از سوی تعدادی از اهالی سینما که زخمخورده این جریان بودند یا از سوی اهالی رسانه نقل شده است، اما به شکل جدی هیچگاه به این ماجرا ورود نشد و اساسا به قضیه پولشویی و ورود پولهای کثیف به سینما رسیدگی نشد و اصلا آشکار نیست این پولها بر پایه چه قاعده و ضابطهای در حال پخش شدن هستند.
او افزود آنچه بسیار معلوم و آشکار است این است که صنعت سینما، نمایش خانگی و موارد دیگر به عنوان یکی از مهمترین حوزهها برای اندوختهگذاری بخش خصوصی برای یک عده جذابیت دارد و تا آنجا که خبر دارم در بسیاری از موارد این افراد معاف از مالیات هستند و این امر خود به خود علتی میشود که بخش خصوصی به این سمت برود.
منتظری یادآور شد به یاد دارم چند سال پیش یکی از اهالی سینما گفت مورچه چیست که کلهپاچه آن چه باشد! سینمای ایران چه مقدار از نظر مالی خوب است که ما بخواهیم بحث پولشویی را هم مطرح کنیم؟ این سخن قیاس سینمای ایران با هالیوود است و هر فردی بر پایه حالت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خود میتواند قیاس داشته باشد.
کسب اعتبار با کالای فرهنگی هنری
رضا منتظری تأکید کرد مسألهای وجود دارد که نباید از آن غافل شویم و آن کسب اعتبار با کالای فرهنگی هنری است. برای هر کس بدون اینکه فقط مقصد اقتصادی داشته باشد، ورود به سینما و تشکیل کالای فرهنگی هنری جذابیتی دارد که میتواند در این راستا خودنمایی هم داشته باشد. از این رو یک عده فقط به دنبال عکس یادگاری گرفتن با هنرمندان هستند اما اگر ما بخواهیم به فجایع این اتفاقات اشاره کنیم، بسیار گسترده هستند.
او ادامه داد اخیرا یکی از مهمترین مواردی که بر سینما و تولید تأثیر گذاشته، افزایش شدید و چشمگیر دستمزد تعدادی از بازیگران است. وقتی در شبکههای نمایش خانگی تولید سریالها رواج یافت و پولهای بادآوردهای آمد، به عنوان مثال دستمزد یک بازیگر برای یک پروژه ناگهان از ۱۰۰ میلیون تومان به ۴ میلیارد تومان تغییر کرد، این امر باعث شد بخشی از تهیهکنندگان قدیمی و پیشکسوت سینما برای همیشه بیکار شوند و دیگر امکان تولید فیلم و کار کردن برایشان فراهم نشود. دلیل هم این است که این عزیزان پولهای بادآورده نداشتند که با آن دستمزدهای شگفت و غریب را به تعدادی از بازیگران بدهند.
ورود اندوختههای مشکوک به حوزه فرهنگ
وی تأکید کرد حال سوال اینجاست که پولهای بادآورده از کجا میآیند؟ سالها است که بحث پولشویی در حوزه اقتصادی ما مطرح است، اما واقعا آنقدر در این عرصه تخصصی ندارم که بگویم این پولها دقیقا از کجا میآیند، ولی گویا حوزه فرهنگ و هنر یک جای امن و پناهگاهی برای افرادی شده است که میخواهند پولهای کثیف را در حوزه فرهنگ داخل کنند، اما اینکه منشأ این پولها کجاست را من نمیتوانم جواب دهم چون تخصصی در این مورد ندارم.
این کارشناس فرهنگی افزود من اعتقاد دارم اگر نام این چنین امری را پولشویی نگذاریم میتوانیم به آن اندوختههای مشکوک بگوییم که کلمه بهتری است؛ چون یک سری از افراد اندوختههای مشکوکی دارند که این اندوختههای مشکوک داخل حوزه فرهنگ و هنر به اختصاص تولید آثار نمایش خانگی شده است. مسأله مهم این است که وقتی این قضیه در جامعه مطرح میشود که افرادی که این اندوختههای کلان را به این صنعت تزریق کردهاند ناگهان عامل افزایش چشمگیر دستمزد بازیگران شدهاند و این کار باعث شد پیشکسوتان ما در این حوزه زمین بخورند.
هزینههای چند میلیاردی برای تولید یک فیلم!
رضا منتظری فرمود به یاد دارم در همین چند سال پیش حرف میشد که هزینه یک فیلم سینمایی معمولی در حد دو تا سه میلیارد است؛ اما اینطور که امروز میشنویم هزینه چنین به بیشتر از ۲۰ تا ۳۰ میلیارد تومان رسیده است. این پول برای اقتصاد همین امروز ما پول نجومی حساب میشود. اگر بخواهیم با حقوق کارمندان و یا حتی خود ما قیاس کنیم تا آخر عمر هم به چنین مبلغی قطعا و یقینا نخواهیم رسید؛ لذا معتقدم باید نهادهای مرتبط در حوزه مسائل اقتصادی و نهادهای مرتبط و سیاستگذار در حوزه فرهنگ و هنر داخل میدان شوند و پیگیر این مسائل باشند و هرکجا که دیدند پولها و دستمزدهای شگفت و غریب داخل این حرفه شده است برایش یک قانون و ضابطه مشخصی در نظر بگیرند و برخورد داشته باشند.
فساد در حساب بانکی اهالی هنر!
او همچنین گفت من از منابع بسیار موثق شنیدهام که برخی از بازیگران برای اینکه روزی فردی نتواند پیگیر مسائل اقتصادیشان شود که این چنین پولهایی از کجا به حساب شما داخل شده است، اقداماتی انجام میدهند. برای مثال شخصی به عنوان تهیهکننده یا بازیگر شماره حساب همسر، خواهر، برادر، مادر و موارد دیگر را میدهد تا هیچ نامی از آن فرد بیرون نیاید. این چنین امری میتواند پروندههای متعدد را برای نهادهای ما تشکیل دهد؛ لذا معتقدم باید یک عمل اساسی برای این کار شود تا این نوع دور زدنها مانعی برای فرهنگ تولید نکند و اگر همین روال ادامه یابد با این جریانات بهزودی ناظر ورشکستی این هنر و صنعت و خانهنشینی همه پیشکسوتانی که سالها فیلمهای خوب و مورد قبول برای این مرز و بوم تولید کردهاند خواهیم بود؛ چون با این سیر صعودی که در این حوزه مشاهده میشود به قول معروف این چنین امری به دور از ذهن نمیتواند باشد.
منتظری تأکید کرد یقینا بسیاری احتمالا بگویند این موارد توهم ذهن ما است، اما ما یادم نمیرود که در همین چند سال پیش که تازه شبکه نمایشی در حال شکلگیری بود و صنعت سریالسازی شکل جدیدی به خود گرفته بود؛ افرادی آمدند، ورود آشکار کردند و بر روی برخی از آثار اندوختهگذاری کردند که بعدا به جرم فساد اقتصادی محکوم شناخته شدند.
این توهم ما نیست، چون افرادی آمدند و محکوم شدند و واقعا با این شرایط آشکار نیست تکلیف چیست و معلوم نیست ما به کجا خواهیم رفت. من خود حداقل چند مورد را برای دارم که افرادی در این آثار اندوختهگذار بودند که سپسها راهی زندان شدند، یقینا که اسامی این افراد کاملا برای مردم آشکار شده است. این موارد برای من به روشنی آشکار بود که سرانجام چنین افرادی و افرادی که به نوعی در حوزه فرهنگ و هنر اندوختهگذاری مشکوک و یقینا همچنان نامشخص داشتهاند، چیست. یقینا امروز همه زرنگ شدهاند و راههای فرار را میدانند.
او گفت این سخنان تنها مقدمهای برای یادآوری این حقیقت بود که سرانجام این چهرهها و این افرادی که به نوعی برای ما معما شدهاند و توانستهاند در این حوزه اندوختهگذاری و ورود اندوختههای مشکوک به سینما داشته باشند همچنان بلاتکلیف و نامشخص باقی ماندهاند.
در یکی از جلسات خصوصی که با یکی از هنرمندان داشتم، خود تهیهکننده گفت راه فرار برای اهالی هنر باز است چون طرف ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دستمزد میخواهد و این هزینه را به راههای گوناگون به حساب زن یا دختر خود واریز میکند تا اصلا هیچ نامی از آن فرد باقی نماند، سوال اینجاست که چرا تهیهکننده این کار را انجام میدهد؟ مسأله مهم این است که حوزه فرهنگ و هنر یک پناهگاه امن برای ورود این پولهای مشکوک شده است.
پرداخت دستمزد بازیگران از طریق ارز دیجیتال!
رضا منتظری در مورد شائبه پولشویی در حوزه فرهنگ و هنر گفت تعریف پولشویی همین است؛ یعنی فردی که یک اندوختهای را که طبق معمول از راه نادرست پیدا کرده اگر بخواهد ناگهان به حساب بانکی خود واریز کند دچار مشکل میشود. یقینا الان یک سری دستمزدها به شکل تتر و دیگر ارزهای دیجیتال پرداخت میشود که خود نیاز به بررسی مجزا دارد. اما اکنون بحث این است که این نوع دستمزدها وجود دارد. یقینا یک قانونی در بانک مرکزی وجود دارد که اگر به حساب هر شخصی، پولی بیشتر از یک مبلغ مشخصی داخل یا خارج شود، فرد باید پاسخگوی این چنین مبلغی باشد که این پول از کجا آمده و بابت چه چیزی بوده است.
وی تأکید کرد پولشویی یک اتفاق نوظهور نیست و از قدیم بوده است و حتی میتوانیم بگوییم در دوران باستان این فعالیتهای مجرمانه وجود داشته است ولی امروز پولشویی به عنوان یک جرم سازمانیافته در سطح جهانی شناخته میشود که میتواند به اقتصاد یک سرزمین صدمه بزند. اگر ما بخواهیم در بدبینانهترین حالت ممکن به این چنین امری نگاه کنیم میتوانیم بگوییم فردی میآید، این چنین کاری را انجام میدهد و اصلا جز دشمنی با سرزمین ما چیز دیگری نداشته است.
پولشویی از طریق سیستمهای قانونی پلتفرمها، نمایش خانگی، سینما و تئاتر
منتظری گفت پولشویی چند مرحله دارد؛ یکی از این مراحل پول غیرقانونی است که از طریق فعالیت مجرمانه به دست آمده است، اما این پول در سیستم مالی به طور قانونی ورود آشکار میکند. برای مثال پولی که از طریق قاچاق یا هر کار خلاف دیگری به دست آمده از طریق یک سیستم قانونی به نام پلتفرم، نمایش خانگی، سینما یا حتی تئاتر داخل هنر میشود و خوب، چون کار فرهنگی برمیدارد، این اندوخته در این حوزه معاف از مالیات هم هست و فرد میگوید من کار فرهنگی انجام میدهم. هیچکس هم به بررسی مسائل مالی نیست که چیزی بگوید و اتفاقا این افراد مورد تشویق هم قرار میگیرند.
او ادامه داد مرحله بعدی این پولهای کثیف اگر اشتباه نکنم چیزی به نام مرحله لایهبندی است. در این مرحله غیرقانونی، پول در سیستم مالی به طور قانونی جابهجا شده و با پول تمیز مخلوط میشود که این کار طی تراکنشهای متعدد از حسابهای بانکی و به حسابهای بانکی صورت میگیرد.
این منتقد افزود مرحله نهایی این چنین کاری میشود مرحله ابهام. در این مرحله پولهای غیرقانونی که لایهبندی شدهاند به عنوان پول تمیز از طریق سیستم مالی قانونی خارج میشوند و در نتیجه از راهحلهای گوناگون همانند پلتفرم که فروش دارد پیش میروند. به یاد دارم اولین بار فردی بر روی یکی از سریالهای نمایش خانگی اندوختهگذاری کرد که آن سریال بسیار سریال معروف و محبوبی بود. این سریال با یک فروش دیدنی و نجومی همراه شد که در این سریال قطعا پول کثیف با پول تمیز مخلوط شد ولی خوب خداشکر که بعدا این اتفاق عیان شد و در نتیجه با فرد مذکور برخورد شدید قانونی صورت گرفت.
منتظری فرمود زمانهاست که به این موضوعات فکر میکنم، اما به نظرم دست نهاد امنیتی و نهاد نظارت بسته است و کار با پیچیدگی همراه است و قطعا یک روز با این افراد برخورد خواهد شد ولی متاسفانه فعلا این افراد در حال جولان هستند و متاسفانه حال حوزه فرهنگ و هنر را بد کردهاند.
ماموریت سند فرهنگی سینما چیست؟
وی گفت به نظرم سند سینما یا همان سند فرهنگی سینمایی که از آن سخن میگویند میتواند در خود جایگاهی برای این چنین اقداماتی داشته باشد و یک قانونی تصویب شود تا بتوان جلوی این چنین پولشوییها و اساسا ورود پولهای کثیف را گرفت. یقینا این اسناد در ذیل وزارت ارشاد، سازمان سینمایی، سند ملی یا حتی در شورای عالی انقلاب فرهنگی کارایی آنچنانی ندارند و تنها یک وقتی میتواند یک نهاد قانونگذار قانونگذاری انجام دهد. یعنی اکنون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان متولی فرهنگ و هنر کشور اگر دغدغه این موضوعات را داشته باشد و به این موضوعات ورود آشکار کند، میتواند لایحهای بنویسد و آن را به مجلس شورای اسلامی تقدیم کند تا از طریق نمایندگان، قانونی تصویب و اجرا شود. تا وقتی که قانون وجود نداشته باشد اگر دهها سند، مصاحبه، نوشته و شعار داده شود اتفاقی نخواهد افتاد.
اهالی سینما به حال خود دل بسوزانند
وی در ادامه تأکید کرد کمترین کاری که متولیان فرهنگی میتوانند انجام دهند این است که برای هنرمندان یک کف و سقف آشکار دستمزد و فعالیت آشکار شود. چون الان راه فرار بسیار شده است و حتی برخی از افراد قرارداد سفید با ارزهای دیجیتال و بیتکوین امضاء میکنند. اگر بخواهم بسیار عامیانه صحبت کنم باید بگویم که خود اهالی سینما هستند که باید به حال خودشان دل بسوزانند و جلوی این اتفاق را بگیرند که چطور میتواند این چنین اتفاقاتی در فضای فرهنگ و هنر رخ دهد.
وی در آخر سخنان خود گفت فکر میکنم تنها راه نجات برای این قضیه این است که کارگردانان و تهیهکنندگان از چهرههای جدیدی که دستمزدهای پایین میگیرند بهرهبرداری کنند و دیگر به سراغ سلبریتیها و بازیگرانی که واقعا دوره آنها تمام شده است نروند و دل این افراد به حال خود و همکارانشان بسوزد و مرام انسانی درونشان زنده شود. کاش بتوانیم یک ذره از این منافع فردی عبور و به منافع ملی فکر کنیم.
چون ما توانمندیهای نوظهوری در عرصههای گوناگون فرهنگی هنری داریم که متاسفانه تا الان شناسایی نشدهاند. بهترین کار این است که این افراد شناسایی و کشف شوند و با یک دهم دستمزدی که فلان سلبریتی میگیرد، چهره تازه به جامعه هنری و سینما معارفه شود که قطعا اگر این چنین شود بخشی از عدل فرهنگی در کشور محقق شده و اساسا دست طمعکاران از سینمای کشور کوتاه خواهد شد.




