نقد فیلم اورکا: چرا روایت سینمایی در این اثر محقق نشد؟

به گزارش بام وطن، فیلم اورکا از لحظهی آغاز تا پایان، مخاطب را در میان دو جهانی سرگشته میسازد دنیای داستان و دنیای واقعیت پیرامون خود. این سرگشتگی نه بهواسطهی پیچیدگی عمیق روایت، بلکه ناشی از فقدان سیر روایی منسجم و پرداخت ناکارآمد شخصیتهاست.
ادعای فیلمساز در ابتدای تیتراژ مبنی بر برپایهی داستان واقعی بودن اثر، مخاطب را به جستوجوی حقیقت در فضای مجازی وا میدارد. اما نه فیلم و نه نتایج جستوجو در گوگل، مخاطب را به حقیقتی روشن و دقیق میرسانند. جستوجوی حقیقت بر خود فیلم پیشی میگیرد و مخاطب در میان لایههای ابهام مانده، تجربهی سینمایی مطلوب را از دست میدهد.
از لابهلای زبان الکن فیلمساز، ماجرای بانوی ورزشکار در رشتهی شنا که قصد ثبت رکورد دارد، قابل استخراج است. اما فیلم حتی از این خط روایی اصلی نیز آشفتهتر است. شخصیت اصلی به ابتذال کشیده شده است؛ ابتذال در معنای نقدی واژه، نه به معنای اهانت، بلکه به معنای دایم بهکار بردن، کهنه کردن، خوار کردن و آشکار کردن چیزی که در هنر باید رازآلود و پوشیده بماند.
هنر در سینما با کشف و شهود پیش میرود؛ مخاطب با رمزگشایی رازهای پوشیده، همتجربهی شخصیتها میشود. فرآیند اورکا اما خلاف این مسیر است. نحوهی ارتباط فیلمساز با مساله، گزارشی و خبری است. مخاطب در نقش فردی منفعل، تا پایان باید هدف شخصیتها را تعقیب کند. مساله در این فیلم تعلیق نمییابد؛ مساله خود هدف است و فیلم تنها بهانهای برای رساندن آن از فیلمساز به مخاطب.
سینما در این اثر به رسانه تبدیل شده و نقشمایهی هنر خود را از دست داده است. حتی در عملکرد رسانهای خود نیز جذابیتی ندارد. بحران بزرگ اورکا، فیلمسازی است که نتوانسته روایتی سینمایی بسازد تا مخاطب در مسیر کشف و شهود، معنا را استخراج نماید. مخاطب باید همفکر و همراه فیلمساز شود، وگرنه مورد اتهام و سرزنش قرار میگیرد.
این مساله مختص به اورکا نیست. با مشاهدهی بسیاری از فیلمهای سالهای اخیر به این نتیجه میرسیم که فیلمسازانی با دغدغههای اجتماعی و رویکردی متعصبانه، قصهها را بر قامت پیرنگی نحیف سوار میکنند تا به هدف قطعی و یقینآور برسند. در این فرآیند، اگر مخاطب کوچکترین همزیستی با شخصیتهای مخالف قهرمان اصلی داشته باشد، به خاک و خون کشیده میشود.
در اورکا، مادر مخالف تصمیم ثبت رکورد دختر است. پرداخت فیلمساز از شخصیت مادر چنان است که اگر مخاطب با او همزیستی کند، در مسیر داستان شرمنده و خجالتزده خواهد شد؛ زیرا مخالفت با ثبت رکورد معادل فردی واپسگرا، ضدزن و جزیی از جامعهی مردسالار ارزیابی میشود. چنین فیلمسازی طبیعتا در تعریف هنر و نسبت با آن دچار اشتباه بزرگ میشود.
هنر امر یقینآوری نیست و قرار نیست نقش میز خطابهی حزب یا جریان خاصی را ایفا کند. فیلم بدون روایتی زیباییشناسانه، توان تعلیق مساله را ندارد. نتیجه اینکه اورکا توان ارتباط حسی با مخاطب را از دست داده است.
تحلیل ساختار روایی و مدیریت اطلاعات
فیلم با لحظهی احیای جسم بیجان و پرخون الهام اصغری آغاز میشود. کارگردان فلشبکهای سوبژکتیو از صحنهای حاوی حس تجاوز را بهصورت موازی با لحظهی احیا در بیمارستان تدوین میکند. پرسش اساسی این تصورات توسط ذهن چه کسی روایت میشود؟ الهام جانی در بدن ندارد، مخاطب اطلاعی از شخصیت یا ماجرا ندارد، و راوی (کارگردان) در بیمارستان حضور دارد. بنابراین منشأ این تصورات خشونتآمیز مبهم باقی میماند.
کارگردانی با همین سرگیجه ادامه مییابد. پس از احیا، ظاهرا کاشف میشود که شوهر الهام او را به این روز رسانده است. انگیزه کنش شوهر چیست؟ چرا دعوا به این خشونت رسیده؟ از نحوهی مدیریت اطلاعات در سکانس اول، به نظر میرسد فیلمساز تا پایان یکطرفه به سمت قاضی حرکت میکند. اورکا فيلمی با آنتاگونیست و پروتاگونیست غلظتیافته است، اما غلظتیافتگی بهتنهایی ایراد نیست؛ فقدان پرداخت صحیح از شخصیتها، انگیزه این کنشهای متعصبانه را در جهان فیلم توجیه نمیکند.
مسالهمحور بودن فیلم مدام مخاطب را به دنیای بیرون داستان ارجاع میدهد. این دنیای بیرون، مانع پرداخت صحیح شخصیتها در درون فیلم شده است. شخصیتها ماکت یا نمایندهی نمادین شخصیتهای بیرونیاند شوهرها بد، خانمها مظلوم، مسوولان بد. فیلمساز در عاقبت، فهرستی از بدها و خوبها را به مخاطب تقدیم میکند.
اشباع مساله و فقدان تعلیق
به مسالهی رکورد شنا هم کفایت نمیکند؛ آسمان و ریسمان بافته شده و از شاخه به شاخه میپرد. مساله آزار بانوان، مردسالاری افسارگسیخته، ورزش جوانان، پوشش ورزشکاران، و حتی اشاره به رییسجمهور سابق؛ همه بدون تعلیق وارد فیلم شده و نیمهکاره رها میشوند. در لابهلای این مسایل، شخصیت اصلی هم ره به جایی نمیبرد.
تا ترخیص از بیمارستان، مخاطب سردرگم است. چه اتفاقی رخ داده و داستان چه کسی چگونه روایت میشود؟ پدر قربانصدقه رفته و آنها به ویلای پدری میروند. در گفتوگوی پدر و مادر مشخص میشود مادر از آزارهای شوهر باخبر بوده اما از ترس، کتمان کرده است. الهام شبها به ساحل میآید و به دریا خیره مینگرد. مخاطب نه انگیزه احمد را درک کرده، نه از رفتار خانواده سر در میآورد.
الهام با نیت خودکشی به سمت دریا میرود، به طرز حیرتآوری نجات مییابد و برمیگردد. پرسشهای ذهن مخاطب بیش از پیش شده و تمایل به رمزگشایی افزایش مییابد. شب دیگر مجدد این حرکت تکرار میشود، کات به صحنه جستوجو، و پلیس خبر جسد دختری در آب میدهد. پدر از غم کمرش دوتا شده، نگهبان باغ الهام را در بازگشت از دریا میبیند. روبرو شدن پدر و دختر، نیمهانسجام فیلم را میشکند.
چالشهای زمانی و شخصیتپردازی
پدر پشتسر هم تمام اطلاعات دریغشده را به زبان میآورد و الهام را به ثبت رکورد ترغیب میکند. روایت فیلم در ادامه به هم میریزد. بدون اینکه الهام به عنوان قهرمان پرداخت شده باشد، فیلم به سراغ ضدقهرمان میرود که از لحظه تولد خبیث شده است. در پرداخت ضدقهرمان نیز دو جنبه از مسایل کشور روی ریل مساله اصلی سوار شدهاند.
ما شاهد مجموعه کلیپهای استنادی مبتنی بر وضعیت زنان هستیم. فیلم تمام شده و قرار است مانند قاضی حکم صادر کنیم. واقعیتهای جامعه بر سر مخاطب تلنبار میشوند تا پیگیری فیلم رها شود. الگوی پیرنگ کلیشهای فردی که تمام جهان مخالف اوست و عاقبت بر اهریمنها پیروز میشود، فارغ از انگیزه و عمق شخصیتها.
توالی زمان نیز مسالهای است که فیلم با آن دستوپنجه نرم میکند. در ظاهر رویدادها با واقعیت همگوناند، اما همگونی سطحی، زمان روایت را به هم ریخته و گسلی در توالی سکانسها ایجاد کرده است. سکانسها در توالی دراماتیک رقم نمیخورند؛ کلیپهای استنادی با پاورقیهای جانبدارانه کنار هم قرار گرفتهاند. زمان کارکرد دراماتیک خود را از دست داده و صرفا در حد پاورقیهای فیلمساز میماند.
رکورد، انتقام و تنگنای ایدئولوژیک
رکورد شنا بنای طراحی روایت میشود. هیچچیز غیر از رکورد اهمیتی ندارد. مساله فردی الهام تبدیل به مساله جمعی مخاطبان نمیشود. اصرار او بر رکورد، بیشتر شبیه انتقامی از احمد و دنیای مردان است. به میزان افزایش تمایل الهام، دنیای پیرامون سیاهوسفید میشود و فیلم به دامن شعارزدگی افراطی میافتد.
فضیلت انسان بودن خلاصه در ثبت رکورد و قهرمانی میشود. فیلمساز الهام را در تنگنایی قرار میدهد، ضدقهرمان را شیطانصفت نشان میدهد. هر دو شخصیت زن (الهام و مسوول ورزش) در دو قطب همزاد یکدیگرند؛ هر دو در مبارزهی پوشالی، قربانی رقابت احمقانه شدهاند. فیلمساز نقض غرض کرده و هر دو را قربانی این سیستم نمایش میدهد.
زنی در دنیای زنستیز درفش کاوه برمیدارد، اما همین درفش را زن دیگری میپارد. دو خانم ناتوان که تلاش میکنند با استفاده از مردان از همجنسهای خود انتقام بگیرند. مسوول ورزش نتوانسته پرده کرکرهای اتاق را بکشد و برای خروج ورزشکاران به بادیگارد مرد متوسل میشود. الهام نیز ناتوان در مدیریت زندگی، پس از طلاق دومرتبه خودکشی میکند و با تحریک پدر به رکورد شنا روی میآورد.
بازیگری، لحظه رکورد و پایان فانتزیگونه
انتخاب ترانه علیدوستی به عنوان الهام اصغری، لطمهی جبرانناپذیری به بدنه فیلم میزند. فیزیک ایشان شبیه قهرمان شنا نیست. نحوه تمرین، شنا شبانه و ثبت رکورد، ارتباطی با قهرمان ورزشی ندارد. این مورد و مساله زمان، مخاطب را برای صحنه رکورد آماده نمیکند. از ابتدا با دختری همراه شدهایم که مورد آزار قرار گرفته، نه ورزشکاری با مهارت و توانایی.
فقدان طراحی ضعف در شخصیت، منجر به فقدان سفر قهرمان شده است. مخاطب همسفر با الهام نشده و تا زمان رکورد، کلیپهای متصل از موفقیت میبیند. لحظه رکورد حتی با رعایت کلیشهها، هیجانانگیز نیست. تمرکز فیلمساز بر دستبندهای دست و شرایط پوشش، هیجان را خدشهدار میکند. فریادهای الهام در رکورد مبتنی بر پوشش است.
یکسوم انتهایی فیلم زجرآور و رخوتانگیز است. الهام خسته شده و زیر آب میرود. نهنگی قاتل به سمت او میآید. دنیای واقعی فیلم بدل به فانتزی میشود. لباس الهام شبیه رنگ پوست نهنگ است. الهام از نهنگ انرژی گرفته و آن دو کنار هم رکورد را ثبت میکنند. با توجه به ادعای داستان واقعی، پرسش میماند آیا الهام اصغری واقعا با نهنگ قاتل روبرو شده، یا این نهنگ نمادین است؟




