سیاست خارجی، برقراری ارتباط با سایر کشور‌ها، رفع تحریم‌ها و موانع صادرات و واردات از یک سو و انتظارات سنگین از دولت چهاردهم برای اجرای سیاست‌های مهار تورم از سوی دیگر، دولت را با چالش‌های بزرگی روبرو کرده است.
طبقه متوسط ایران که کارشناسان آن را رکن اساسی رشد و گسترش کشور می‌دانند، در شرایط بحرانی قرار دارد و نگرانی از حذف کامل این لایه اجتماعی وجود دارد. ناصر ذاکری، کارشناس ارشد رشد و گسترش اقتصادی و تحلیلگر مسائل اقتصادی، در مورد پیامد‌های کوچک شدن طبقه متوسط و راهکار‌های احیای آن توضیح داد.
در حال بازگشت به نظام ارباب‌راعیتی هستیم
ذاکری بیان کرد از نظر تئوریک، ابعاد قشر متوسط جامعه و ابزار‌های سنجش آن اهمیت بسزایی دارد. اگر جریان گسترش سالم در کشور شکل بگیرد، قطعا به افزایش طبقه متوسط منجر می‌شود. تا پیش از شکل‌گیری جریان‌های گسترش‌محور، جوامع ما ناظر سیستم ارباب‌راعیتی بودیم؛ سیستمی که در آن گروه‌ی ارباب بودند و بچه‌های آن‌ها از بدو تولد امتیازاتی دریافت می‌کردند، در حالی که رعیتی‌ها در طبقه پایین مانده و به ندرت امکان جهش و ارتقای سطح اجتماعی داشتند.
او افزود با آغاز جریان گسترش، یک طبقه متوسط به تدریج شکل گرفت. نخبگانی از طبقات متوسط و ضعیف تحصیل کرده و رشد کردند. به همین دلیل طبقه متوسط شهری گسترش یافت و سهم خود در اقتصاد را افزایش داد. این همان روندی است که در تاریخ با ظهور بورژوا‌ها رخ داده است. البته رشد طبقه متوسط لزوما به معنای رشد اقتصاد نیست.
ذاکری ادامه داد برخی سیاست‌های دولت‌ها در افزایش نرخ طبقه متوسط موثر بوده، اما سیاست‌های کلی این دولت‌ها گسترش‌گرایانه نبوده است. متاسفانه آمار‌ها نشان می‌دهد طبقه متوسط به تدریج در حال حذف شدن است. این پدیده تنها در ده سال اخیر رخ نداده، بلکه ریشه در دوره‌ای طولانی‌تر دارد، اما در سال‌های اخیر شدت آن تشدید شده است. حذف طبقه متوسط می‌تواند در سال‌های آینده به یکی از بزرگ‌ترین موانع گسترش کشور تبدیل شود. برای شکل‌گیری جریان گسترش، نیاز به قشر متوسط شهری داریم که بتواند هزینه آموزش فرزندان را بپردازد و سطح تفکر و فرهنگ آن‌ها حامی نو‌سازی جامعه باشد. اما وقتی این طبقه از بین رفته و طبقة فقیری مانده که حتی هزینه تحصیل فرزندان را هم نمی‌تواند تامین کند، جامعه موتور گسترش خود را از دست می‌دهد. آمار‌های کنکور اخیر نشان داد که اکثر رتبه‌های خوب و رشته‌های پرطرفدار را فرزندان خانواده‌های مرفه کسب کرده‌اند که نشان‌دهنده از دست رفتن فرصت‌های آموزشی برای شکل‌گیری طبقه متوسط است. تعداد زیادی از دولت‌های گذشته در شکل‌گیری وضعیت حاضر سهم داشته‌اند.
طوفان فقر از پنجره شکسته مسکن وزیدن گرفته است
این کارشناس ارشد گسترش تصریح کرد متاسفانه هیچ‌گاه سیاست‌گذاری مناسب برای رشد و گسترش طبقه متوسط نداشته‌ایم و حتی از ذوب شدن آن حس خطر نکرده‌ایم. در سال‌های اخیر سیاست‌های نادرست دولت‌ها باعث افزایش چشمگیر جمعیت مستأجر در شهر‌ها شده است. بیش از چهل درصد جمعیت شهری مستأجر هستند و حتی در روستا‌ها هم جمعیت مستأجر افزایش یافته است. این موضوع نشان‌دهنده گسترش فقر در جامعه است؛ به عبارتی طوفان فقر از پنجره شکسته مسکن وزیدن گرفته است.
ذاکری توضیح داد سیاست‌گذاری‌های نادرست در حوزه مسکن باعث افزایش چشمگیر جمعیت فقیر در شهرنشینی شده و طبقه متوسطی که باید موتور گسترش کشور باشد، به حالت رعیتی بازگشته است. در دهه ۱۳۲۰ سیستم ارباب‌راعیتی در قالب زمین‌های کشاورزی وجود داشت که پس از اصلاحات ارضی از بین رفت. اکنون این اتفاق در قالب زمین‌های شهری تکرار شده؛ گروه‌ی مالک زمین‌های شهری شده‌اند و گروه‌ی رعیتی و مستأجر.
او گفت حتی افت شدید مشارکت مردم در انتخابات تحت تأثیر همین پدیده است. جامعه‌ای که طبقه متوسط قوی داشته باشد، از مسائل معیشتی فرا‌تر رفته و نگاه سیاسی بهتری دارد. وقتی جامعه دچار مشکلات اولیه معیشت باشد، مشارکت در انتخابات مفهوم سازنده‌ای پیدا نمی‌کند. در جامعه‌ای با قشر متوسط بیش‌تر، فریب انتخاباتی کمتر رخ می‌دهد. متاسفانه در سال‌های اخیر سیاست‌های فقرزدایی نادیده گرفته شده و تنها به شعار مانده است. تا زمانی که رونق اقتصادی در کشور برقرار نباشد، نمی‌توان از فقرزدایی انتظار داشت. با پرداخت یارانه نمی‌توان فقرزدایی کرد؛ فقرزدایی یعنی اشتغال و رونق اقتصادی. در شرایطی که حتی دریافت پول صادرات هم با دشواری مواجه است، رونق اقتصادی شکل نمی‌گیرد. متاسفانه نگاه برخی سیاستمداران به رشد اقتصادی کم است و در راستای دفاع از منافع ملی باید رشد اقتصادی را ارتقا دهیم.
