>> چالشهای کالابرگ الکترونیکی در ایران جایگزینی یارانه نقدی یا راهحل موقتی؟ >> مطرح کالابرگ الکترونیکی از بهمن ۱۴۰۲ با شعار مطرح فجرانه و با هدف جایگزینی یارانه نقدی آغاز شد. در این طرح، ۱۱ قلم کالای اساسی از جمله برنج، روغن، ماکارونی، شیر، مرغ و تخممرغ به خانوارها ارائه گردید تا تأثیر منفی پرداخت نقدی یارانهها بر تورم کاهش یابد.
بر این اساس، مشمولان از طریق سامانه یار و فروشگاههای زنجیرهای همانند جانباز و هایپرفامیلی میتوانستند کالاهای خود را دریافت کنند. در عین حال، این طرح که در ابتدا برای هفت دهک جامعه اجرا شد، از تیرماه ۱۴۰۳ به دلیل مشکلات زیرساختی و کمبود منابع مالی متوقف گردید و با وجود استقبال از طرح، برخی کارشناسان از مشکلات احتمالی همانند تشکیل رانت و کمبود کالا انتقاد داشتند.
ازه داد این تصمیم را اجرایی کند، اما الزام خاصی برای آن تعیین نکرد؛ با این حال، مجلس شرط کرد که در صورت اجرای این تصمیم، دولت موظف به راهاندازی کالا برگ الکترونیکی برای فراهم آوردن نیازهای اساسی مردم باشد.
وی مقصد از این عمل را فراهم آوردن یک سبد کالایی الزامی شامل اقلام خوراکی (همانند هزار کالری روزانه)، کالاهای حوزه درمان، بهداشت و حتی اقلام جهیزیه دانست و افزود دولت نیز در این عرصه همراه است و بهاختصاصی آقای پزشکیان نیز حمایتکنندهاند. وفاق بین مجلس و دولت در این حوزه قابل مشاهده است. ما بر آنیم که برای مبارزه با گرانی، اقشار کمدرآمد و دهکهای پایین جامعه را از طریق سبد کالایی حمایت کنیم.
قالیباف با اشاره به حالت جاری گفت ما باید به این مسئله دقت کنیم که اکنون به ۸۰ تا ۸۲ میلیون نفر یارانه میدهیم که این رویه نیازمند بازنگری است؛ در حالی که مقدار یارانه مددجویان از ۶۰۰ هزار تومان به نزدیک به یک میلیون تومان افزایش یافته است؛ اما برای حمایت مؤثرتر از دهکهای پایین و حتی برخی دهکهای دیگر، باید سبد کالایی بهصورت جدیتر اجرایی شود.
به مناسب نبودن این روش به عنوان جانشین کالابرگ اذعان دارند.
برای مثال فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت با اشاره به محدودیتهای حاضر در عرصه منابع و زیرساختهای طرح کالابرگ الکترونیکی اظهار داشت دولت از همه راهبردهای ممکن بهرهگیری خواهد کرد تا اطمینان حاصل شود معیشت اقشار کمدرآمد تحت تأثیر قرار نخواهد گرفت و در صورت فراهم شدن شرایط و زیرساختهای ملزوم، طرح کالابرگ الکترونیکی به اجرا در خواهد آمد و مقصد مهم دولت، جلوگیری از بروز مشکلات معیشتی برای مردم است.
سخنان سخنگوی دولت در شرایطی است که در سمت دیگر برخی اعتقاد دارند مشکل زیرساختی برای کالا برگ در کشور وجود ندارد. برای مثال صمصامی، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی در واکنش به سخنان برخی از دولتمردان مبنی بر اینکه دولت در اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی با محدودیت منابع و مشکلات زیرساختی روبرو است، گفت شگفت است که دولت میگوید بستر این کار را ندارد، به چه علت دولت بستر این کار را فراهم نمیکند؟
وی معتقد است که این کار به هیچ وجه پیچیده نیست و با اشاره به این که ما بیشتر از ۱۰۰ پایگاه اطلاعاتی متفرق داریم، متذکر شده که علاوه بر این، قانون مدیریت دادهها و اطلاعات ملی اگر به خوبی اجرا شود، بستر اطلاعاتی بسیار خوبی بین دستگاهها فراهم میشود.
یقیناً در سمت دیگر نیز روز قبل، سخنگوی کمیسیون تلفیق بودجه گفت کمیسیون تلفیق در مصوبهای مقرر کرد تا سرپرستان خانوار مشمول یارانه نقدی در صورت تغییر شیوه به پرداخت غیرنقدی، از کالابرگ الکترونیکی بهرهگیری کنند. کالابرگ؛ مسکن یا راهحل؟ طرح کالا برگ الکترونیکی که به عنوان راهکاری برای مقابله با بحران معیشتی و کاهش سختی اقتصادی بر اقشار آسیبپذیر مطرح شده، در شرایط جاری ایران مورد دقت قرار گرفته است.
این طرح نسخه دیجیتالی شده از تجربه کوپنهای کاغذی دهههای قبل محسوب میشود و مقصد آن فراهم آوردن نیازهای اساسی خانوارها و کنترل تورم در حوزه کالاهای الزامی است؛ اما بازدید تجربههای قبل ایران و مثالهای مشابه در دیگر کشورها مشخص میکند که اجرای این نوع طرحها بدون آمادهسازیهای ملزوم، میتواند با مشکلات جدی روبرو شود.
تجربه ایران در نظام کوپنی در دهههای ۶۰ و ۷۰، نظام توزیع کوپنی در ایران با هدف مدیریت کمبود کالا در دوران جنگ و تحریم به کار گرفته شد. این سیستم در ابتدا توانست توزیع نیازهای اساسی را تا حدودی مدیریت کند، اما با گذشت زمان، معایبی چون فساد گسترده، نابرابری در توزیع و کاهش کیفیت کالاها، به کارآمدی آن صدمه رساند. این مشکلات، سرانجام به حذف تدریجی این سیستم منجر شد.
اکنون کالا برگ الکترونیکی به عنوان بازطراحی این تجربه با بهرهگیری از فناوریهای نوین مطرح شده است. دیجیتالیسازی این فرآیند میتواند شناسایی دقیقتر اقشار آسیبپذیر، توزیع هدفمندتر یارانهها و کاهش هدررفت منابع را ممکن سازد. با این حال، ابزارهای دیجیتال به تنهایی نمیتوانند مشکلات ساختاری عمیقتر را حل کنند. آزمایشهای جهانی در نظامهای مشابه طرحهای مشابه کالا برگ در کشورهای دیگر نیز نتایج متغیری داشتهاند.
در آمریکا، برنامه SNAP (برنامه کمکهای تغذیهای تکمیلی) از طریق کارتهای الکترونیکی به خانوارهای کمدرآمد پشتیبانی میکند تا مواد غذایی مورد نیاز خود را فراهم کنند. این برنامه اگرچه بخشی از نیازهای تغذیهای را پوشش داده، اما به علت محدودیت در انتخاب کالاها، هزینه بالای اجرای سیستم و عدم کنترل مؤثر قیمتها، با انتقاداتی مواجه شده است.
در هند، نظام توزیع عمومی (PDS) با هدف ارایه کالاهای اساسی با قیمت یارانهای به اقشار کمدرآمد، توانسته فقر مطلق را کاهش دهد. با این حال، فساد گسترده و ناکارآمدی در توزیع، اثربخشی این طرح را محدود کرده است. چالشهای اجرای طرح در ایران در ایران، اجرای کالا برگ الکترونیکی با چالشهای بسیاری مواجه است.
اگرچه این طرح میتواند به بهبود هدفمندی یارانهها کمک کند، اما مسائلی نظیر تورم ساختاری، نظارت ناکافی، و وابستگی به واردات کالاهای اساسی همچنان پایدار میباشند. تخصیص کالا برگ بدون تقویت تولید داخلی، میتواند فشار بیشتری بر منابع ارزی داخل بیاورد و حتی باعث ایجاد تقاضای کاذب و افزایش قیمتها در بازار آزاد شود. دولت چهاردهم؛ تصمیمگیر نهایی اکنون دولت چهاردهم باید به عنوان تصمیمگیر نهایی اجرا یا عدم اجرای کالابرگ وارد شود.
اکنون در موقعیتی قرار دارد که باید با دقت و تحلیل دقیق، اجرای طرح کالا برگ الکترونیکی را مورد بازدید قرار دهد. این طرح میتواند به عنوان راهحلی برای حمایت از اقشار آسیبپذیر و کنترل تورم در بخش کالاهای الزامی، در نظر گرفته شود، اما پیش از هرگونه تصمیمگیری، لازم است که ابعاد گوناگون آن از جمله زیرساختهای اقتصادی، ظرفیت تولید داخلی و توان نظارتی کشور به دقت سنجیده شود.
دولت باید بررسی دقیقی از مزایا و معایب این طرح داشته باشد و بر پایه شرایط جاری اقتصادی و تجارب قبل، تصمیم بگیرد که آیا اجرای آن به سود کشور است یا خیر. سوالات کلیدی پیش از اجرا در جمعبندی، باید به چند مسئله کلیدی در مورد طرح کالا برگ الکترونیکی دقت کرد. اول، الزام تعیین سیاست حمایتی آشکار است آیا یارانه نقدی باید کاملاً حذف شود و جای خود را به کالا برگ بدهد، یا هر دو همزمان اجرا شوند؟
ترکیب این دو میتواند به فساد و ناکارآمدی منجر شود. دوم، ضعف در شناسایی دقیق اقشار کمدرآمد است، چرا که تغییرات مداوم در دهکبندیها شفافیت و هدفمندی این طرح را تحت تأثیر قرار میدهد. مسئله مهم دیگر، تأثیر واقعی این طرح بر معیشت مردم است.
با توجه به اینکه یکسوم جمعیت زیر خط فقر میباشند و بخش بزرگی از دو سوم باقیمانده در نزدیکی آن قرار دارند، باید بررسی شود که آیا مقدار پشتیبانی ارایهشده از طریق کالا برگ میتواند به بهبود حالت معیشتی این اقشار منجر شود یا تنها به عنوان یک عمل موقتی عمل خواهد کرد. این سوالات نیازمند جوابهای روشنی پیش از اجرای نهایی طرح میباشند. >>
