مسعود نیلی، اقتصاددان و استاد دانشگاه، در نخستین نشست از سری هم‌اندیشی برای اقتصاد ایران تحلیل جامعی از ناترازی‌های ساختاری اقتصاد کشور ارائه داد. او تأکید کرد که تمام شاخص‌های اقتصادی ایران با ناترازی عجیبی در ابعاد تعداد، تنوع، جامعیت و استمرار روبرو هستند که ریشه در نظام تصمیم‌گیری ناترازی‌محور سیاست‌گذاران دارد.
سه چالش استراتژیک کشور
نیلی سه مسأله حیاتی را برای بقای سرزمین و پایداری جامعه شمارش کرد ناترازی‌های مالی و زیست‌محیطی، وضعیت بحرانی روابط خارجی، و شکاف‌های عمیق اجتماعی و فرهنگی بین‌نسلی و درون‌نسلی. او معتقد است اگرچه ناترازی‌های مالی و زیست‌محیطی مهم‌ترین هستند، اما سریع‌ترین برای حل نیستند و نیاز به نگاه استراتژیک و اصلاحات راهبردی دارند.
این اقتصاددان اشاره کرد که ناترازی‌ها می‌وه‌های تلخ یک درخت واحد هستند؛ دولت برای کنترل قیمت‌ها انرژی و ارز ارزان می‌دهد، ممنوعیت واردات ایجاد می‌کند، وام‌های ارزان‌قیمت به بانک‌ها دستور می‌دهد و منابع آب و برق را به بخش‌های مختلف ارزان می‌فروشد، اما این اقدامات خود دینامیک افزایش تورم را تقویت می‌کند.
اعتدال‌هراس مانع اصلاحات
نیلی پدیده‌ای را که اعتدال‌هراس نامید، در سطح نظام حکمرانی، بنگاه‌ها و خانوار‌ها تشریح کرد. تصمیم‌گیرنده وقتی جای پای خود را محکم نیابد به بی‌عملی روی می‌آورد و حداکثر یک ناترازی را به‌صورت موقت در یک یا دو دوره ریاست‌جمهوری اصلاح می‌کند. بنگاه‌ها از نظام می‌خواهند دست‌کم سختی مضاعف را بر آن‌ها ننهاد و خانوار‌ها نیز با کاهش دستمزد حقیقی و بی‌کفیت بودن مشاغل روبرو هستند.
او با استناد به تجربه چین تأکید کرد که تنها کسانی که اقتصاد را خراب کرده‌اند می‌توانند آن را باز‌سازی کنند، اما این کار نیازمند تحول نگاه درونی نظام حکمرانی است. رئیس‌جمهور باید کل نظام را برای اصلاحات جامع همراه کند و ریسک‌های آن را بپذیرد.
دو بال اصلاحات اقتصادی
نیلی اصلاحات را به دو لایه ارامش‌ساز (کنترل تورم) و بازار (تصحیح نسبت‌های قیمتی) تقسیم کرد که باید همزمان اجرا شوند. او مثال زد که افزایش مقطعی قیمت بنزین چندین بار انجام شده اما بی‌نتیجه مانده، چون مخرج کسر یعنی سطح عمومی قیمت‌ها با تورم بزرگ‌تر می‌شود.
تحریم‌ها و شلیک به مقصد متحرک
این اقتصاددان با اشاره به شوک‌های متوالی تحریمی از سال ۱۳۹۱ تاکنون، اصلاحات در زمان تحریم را شلیک به مقصد متحرک تشبیه کرد. هر جهش ارزی ناشی از حملات تحریمی، تمام اقدامات اصلاحی را بی‌اثر می‌سازد. او صراحتا اعلام کرد بدون اصلاح روابط خارجی، اصلاحات اقتصادی فقط یک فرآیند پرهزینه و مستهلک‌کننده اجتماعی و سیاسی است.
نیلی با وجود کسری بودجه پایدار و ناترازی سیستماتیک بانکی، نرخ رشد نقدینگی کمتر از ۳۰ درصد را مقصد واقع‌بینانه‌ای ندانست و پیش‌بینی کرد نرخ ارز همچنان متغیر پیشتاز اقتصاد کلان خواهد بود.
حداقل تقاضا آتش‌بس در جنگ اقتصادی
در پایان نیلی تأکید کرد که حداقل تقاضای اقتصاد از دستگاه دیپلماسی، رسیدن به آتش‌بس در جنگ اقتصادی است؛ حتی اگر توافق کامل در یک سال ممکن نباشد، متوقف کردن حملات تحریمی جدید و یخ کردن دینامیک تحریم در سطح حاضر، پیش‌شرط هر‌گونه اصلاح پایدار است.
